Verkiezingen in de VS

Je kan er niet om heen.  Je wordt overdonderd in de media over de op til zijnde Amerikaanse presidentsverkiezingen.  Normaal sta ik hierbij niet stil, het is uiteindelijk een van de lichtende voorbeelden van een “ democratisch” proces.  Vraag blijft natuurlijk of dit er wel echt democratisch aan toegaat.  En daar heb ik wel wat twijfels over.

Ogenschijnlijk zijn er in de Verenigde Staten slechts twee partijen, de roden, alles behalve  socialisten en/of communisten (blijkbaar een scheldwoord in de VS), ook de olifanten of beter nog de “Old Republican Party” en de blauwen, de ezels of “The Democratic Party”. Niets is minder waar, maar met uitzondering van de staten Maine en Nebraska, is in alle andere staten het het principe van “ First past the post” of “The winner takes all” van toepassing en komen kleinere partijen nooit boven water.

De verkiezingen in de Verenigde Staten vinden om de 2 jaar plaats op “Election Day”.  De presidentsverkiezingen om de 4 jaar en ze duren ook bijna een volledig jaar.  Het minste wat je dus kan zeggen is dat de kiezers zeker niet over een nacht ijs gaan en de verkiezingen verlopen in een aantal stappen.

In het jaar dat de verkiezingen voorafgaat welke plaatsvinden op de dinsdag na de eerste maandag van november in elk Olympisch jaar (dit jaar dus op 08 november) worden er allerlei zaken georganiseerd op niveau van de individuele staten waarbij de aanhangers van een partij kiezen wie ze als hun kandidaat naar voor schuiven. Deze procedure per staat zijn ofwel “primaries” of “caucuses”. Een caucus is een soort samenkomst van sympathisanten van een partij die hun keuze kenbaar maken.. Een primary lijkt op een echte verkiezing met stembussen en stembiljetten en alles wat wij ons daarbij kunnen voorstellen. In de VS heeft elke Amerikaan stemrecht, maar dient zich vooraf te registreren.  Enkel de geregistreerden kunnen dus stemmen, maar hebben geen stemplicht noch opkomstplicht.

Elke staat krijgt een aantal “delegates” of gedelegeerden toegekend.  Deze toewijzing is grondwettelijk vastgelegd op basis van het aantal inwoners per staat en wordt om de tien jaar herzien na een volkstelling.  De meest bevolkte staten krijgen dus meer delegates dan de minder bevolkte. Maar de kleinere staten zijn ook grondwettelijk beschermd zij kunnen rekenen op 3 delegates ongeacht hun  inwoners aantal.  Vermont bijvoorbeeld (eens staat met 600.000 inwoners dus heeft drie delegates nl een constituancy delegate (zetel in het Huis van Afgevaardigden) en 2  senatoren. Elke staat heeft er twee, ongeacht de grootte of het bevolkingsaantal..

Die zullen de keuze van de staat in kwestie duidelijk maken op de grote partijconventie op het einde van de zomer, waar de presidentskandidaat en zijn “running mate” worden aangeduid. In sommige staten scharen alle delegates zich achter hun winnaar, in andere staten worden de delegates proportioneel verdeeld volgens de behaalde percentages.

Naast die delegates zijn er ook “unpledged” (Republikeinen) of “super delegates” (bij de Democraten) die niet verkozen worden, maar op de partijconventies toch hun zeg mogen doen over de keuze van een presidentskandidaat. Die speciale delegates zijn gewezen presidenten, gouverneurs of andere topfiguren van de partij.

Na de conventies begin september kennen we dus van de twee grote partijen de kandidaat voor het Witte Huis en zijn kandidaat voor het vicepresidentschap. Die twee tandems nemen het dan tegen elkaar op in de echte campagne die op 8 november 2016 eindigt met de verkiezingen zelf. Maar ook andere kandidaten kunnen zich aandienen.  Dit jaar zijn dat naast Hillary Clinton en Donald Trump, Gary Johnson van de Libertarische Partij en Jill Stein van de Groenen. En waarschijnlijk heb je deze mensen zelf nooit gezien, laat staan hun naam gehoord.  Het wordt dus zeker een van de twee eerst genoemden.

Maar Amerikanen stemmen niet rechtstreeks voor hun president maar onrechtstreeks. Per staat worden een aantal “kiesmannen/kiesvrouwen” of “electors” afgevaardigd naar een Electoral College. Officieel kiezen die 538 mannen en vrouwen dan op 19 december wie de volgende president is, maar eigenlijk weten we dat meestal al met zekerheid de nacht van de verkiezingen zelf.  Het Electoral College is een overblijfsel uit de 18e eeuw toen de “wil van het volk” nog moest worden gefilterd door “een college van wijze mannen” om populistische machtsovernames of nieuwe dictators de pas af te snijden.

Het is dus niet degene die de meeste stemmen heeft gehaald die automatisch president wordt (Al Gore moet je het eens vragen in zijn strijd met tegen George W. Bush.  Gore haalde meer stemmen dan Bush, maar Bush haalde meer kiesmannen dan Gore).

Zelfs dan is de procedure nog niet helemaal afgelopen. Zo worden in januari voor het Verenigde Congres nog eens de stemmen van de “electors” geteld en maakt de Senaatsvoorzitter officieel de winnaar van de verkiezingen bekend. Die mag dan in januari 2017 de eed afleggen als president van de Verenigde Staten en het Witte Huis gaan bewonen voor de volgende 4 jaar.

Een belangrijk punt nog: op de verkiezingsdag op 8 november wordt niet enkel een president, maar ook een nieuw Huis van Afgevaardigden (435 leden) en een derde van de Senaat verkozen, evenals de gouverneurs van een aantal staten. De meerderheid in die kamers van het Congres is bijna even bepalend voor de machtsverhouding als de nieuwe bewoner van het Witte Huis.

Is dit nu democratisch? Ik heb daar mij twijfels over, mij lijkt dat met de Vox Populi een loopje wordt genomen.  Of ze daar nu in de VS dit jaar moeten kiezen tussen de pest en de cholera? Mocht de impact van het resultaat op het wereldgebeuren niet zo  belangrijk zijn en ook wij hierdoor niet getroffen worden, zou het mij worst wezen. Maar … dit is niet zo en ook ik kijk dus reikhalzend uit naar het resultaat van de vierjaarlijkse show. Op naar de verlossende 270 kiesmannen.

Met dank aan de inbreng van professor Bart Kerremans die op de openingszitting van het academiejaar 2016-2017 van de universiteit van de derde leeftijd Leuven ook dit item voorbeeldig kwam illustreren, Wikipedia voor de map van de kiesmannen per staat en The Guardian voor de banner.

Leo